ABD-İran hattında 45 yıllık kriz. Düşmanlık nasıl başladı?
1979’daki rehine krizinden bu yana düşman olan ABD ile İran, haftalar süren savaşın ardından bugün müzakere masasına oturuyor. Bu düşmanlık nasıl başladı?
ABD ile İran arasında 1979’daki İran İslam Devrimi ve Tahran’daki ABD Büyükelçiliği baskınıyla başlayan düşmanlık, aradan geçen yıllara rağmen sona ermedi.
Taraflar şimdi, Ortadoğu’da haftalardır süren savaşın ardından ilan edilen kırılgan ateşkesi kalıcı barışa dönüştürmek için Pakistan’ın başkenti İslamabad’da masaya oturmaya hazırlanıyor.
REHİNE KRİZİYLE KOPAN İLİŞKİLER
4 Kasım 1979’da İran’da Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin iadesini talep eden öğrenciler, ABD’nin Tahran Büyükelçiliği’ni basarak 52 diplomatı 444 gün boyunca rehin aldı.
Bu kriz, Washington’ın 1980’de Tahran ile diplomatik ilişkileri kesmesine ve kapsamlı yaptırımlar uygulamasına yol açtı.
“ŞER EKSENİ” VE YAPTIRIMLAR DÖNEMİ
1990’lardan itibaren ABD, İran’ı bölgedeki silahlı gruplara destek vermekle suçlayarak ekonomik yaptırımları artırdı.
2002’de dönemin ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı Irak ve Kuzey Kore ile birlikte “şer ekseni” olarak tanımladı.
2019’da Washington yönetimi, İran Devrim Muhafızları’nı “terör örgütü” ilan ederek gerilimi daha da tırmandırdı.
NÜKLEER ANLAŞMA VE ÇÖKÜŞÜ
2000’li yılların başında İran’ın gizli nükleer faaliyetlerine ilişkin iddialar uluslararası krize dönüştü. 2015’te dünya güçleriyle varılan anlaşma, Tahran’a yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer programını sınırlama yükümlülüğü getirdi.
Ancak ABD Başkanı Donald Trump 2018’de anlaşmadan çekilerek yaptırımları yeniden devreye aldı. İran da bir yıl sonra taahhütlerinden geri adım atmaya başladı. Diplomatik çabalar sonuçsuz kalırken, 2025’te BM yaptırımları yeniden yürürlüğe girdi.
SUİKAST VE TIRMANAN GERİLİM
3 Ocak 2020’de ABD, İranlı üst düzey komutan Kasım Süleymani’yi Bağdat’ta düzenlenen saldırıyla öldürdü. Tahran yönetimi buna Irak’taki ABD üslerine füze saldırılarıyla karşılık verdi.
2025-2026 DÖNEMİ: SAVAŞ, SUİKAST VE KRİZ
2025’te İsrail-İran savaşı sırasında ABD, İran’ın üç büyük nükleer tesisini vurdu. Gerilim 2026’da daha da tırmandı. Şubat ayında ABD ve İsrail’in koordineli saldırılarında İran’ın dini lideri Ali Hamaney hayatını kaybetti.
Bunun ardından İran, ABD üslerine ev sahipliği yapan Körfez ülkelerine füze saldırıları düzenledi ve küresel petrol ticaretinin can damarı olan Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapattı.
İSLAMABAD'DA KRİTİK GÖRÜŞMELER
Nisan 2026 başında taraflar iki haftalık kırılgan bir ateşkeste uzlaştı. Binlerce kişinin hayatını kaybettiği savaşın ardından gözler şimdi İslamabad’daki görüşmelere çevrildi.
ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance liderlik ederken, İran tarafını Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf temsil ediyor.
Taraflar temel konularda hala ciddi görüş ayrılıkları yaşarken, ateşkesin 22 Nisan’da sona ermesi bekleniyor. Anlaşma sağlanamaması halinde bölgenin yeniden geniş çaplı bir çatışmaya sürüklenmesinden endişe ediliyor.
